พระสมเด็จ

โดย อาจารย์ไพรพนา ศรีเสน

ผมได้ใช้เวลาพอสมควรในการเขียนเรื่องคราบกรุ ทั้งนี้ก็เพราะมีหลายท่านที่ได้ให้ผมพิจารณาพระสมเด็จ ส่วนใหญ่ยังไม่เข้าใจหรือไม่มีความรู้พื้นฐานในเรื่องนี้ นักสะสมพระในสมัยโบราณจะชำนาญในเรื่องคราบกรุเป็นอย่างยิ่งเพราะสามารถบอกได้ว่าเป็นพระแท้หรือไม่แท้โดยไม่ต้องดูสิ่งอื่นๆประกอบ จากมูลเหตุที่ว่าคราบกรุปลอมยากกว่าเนื้อมวลสารเพราะการเกิดคราบกรุต้องเป็นไปตามปฏิกิริยาของเนื้อมวลสารกับสภาพแห่งธรรมชาติที่แวดล้อมตามกาลเวลานั่นเอง ในที่นี้ผมจะพูดถึงเรื่องคราบกรุของพระสมเด็จบางขุนพรหม ทั้งกรุพระเจดีย์ใหญ่ และกรุพระเจดีย์เล็ก

พระสมเด็จบางขุนพรหมกรุพระเจดีย์ใหญ่

เริ่มสร้างเมื่อ ปี พ.ศ. ๒๔๑๑ ? ๒๔๑๓ มีทั้งหมด ๙ พิมพ์

๑. พิมพ์ใหญ่ ๖. พิมพ์สังฆาฏิ

๒. พิมพ์ทรงเจดีย์ ๗. พิมพ์ปรกโพธิ์

๓. พิมพ์เกศบัวตูม ๘. พิมพ์ฐานคู่

๔. พิมพ์เส้นด้าย ๙.พิมพ์อกครุฑ

๕. พิมพ์ฐานแซม

ได้ถูกลักลอบเปิดกรุถึงสามครั้ง และเปิดกรุเป็นทางการหนึ่งครั้ง รวมเป็นสี่ครั้ง

ครั้งที่ ๑ พ.ศ. ๒๔๒๕ พระอยู่ในกรุ ๑๒ ปี

ครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๔๓๖ พระอยู่ในกรุ ๒๓ ปี

ครั้งที่ ๓ พ.ศ. ๒๔๕๙ พระอยู่ในกรุ ๔๖ ปี

พระที่นำออกมาครั้งนี้นักนิยมพระสมเด็จเรียกกันว่า ?พระสมเด็จบางขุนพรหม กรุเก่า?

ครั้งที่ ๔ เปิดกรุอย่างเป็นทางการ วันที่ ๒๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๐ พระอยู่ในกรุ ๘๗ ปี

พระที่นำออกมาครั้งนี้นักนิยมพระสมเด็จเรียกกันว่า ? พระสมเด็จบางขุนพรหมกรุใหม่ ?

พระสมเด็จบางขุนพรหม กรุพระเจดีย์เล็ก

ปี พ.ศ.๒๕๐๘ พระครูอมรคณาจารย์ (เส็ง) เจ้าอาวาสวัดใหม่อมตรส บูรณะวัดโดยได้ปรับปรุงบริเวณรอบองค์เจดีย์ใหญ่ซึ่งมี เจดีย์เล็ก เรียงรายรอบทั้ง ๔ ทิศของเจดีย์องค์ใหญ่ ทิศละ ๒ องค์ ตั้งซ้อนกันอยู่อย่างเป็นระเบียบรวมทั้งหมด ๘ องค์ และได้พบพระสมเด็จในเจดีย์องค์เล็กมีทั้งหมด ๖ พิมพ์ คือ

๑. พิมพ์ฐานคู่ ๔. พิมพ์ไสยาสน์

๒. พิมพ์ฐานหมอน ๕. พิมพ์ยืนประทานพร

๓. พิมพ์สามเหลี่ยม ๖. พิมพ์เจดีย์แหวกม่าน

ค้นพบ ปี พ.ศ.๒๕๐๘ พระอยู่ในกรุ ๙๕ ปี

จำนวน ไม่เป็นที่แน่ชัดเนื่องจากพระสมเด็จส่วนใหญ่ถูกช่างที่มาทำการบูรณะลักลอบนำออกไปแทบจะหมด คงประมาณเอาจากประสบการณ์จากผู้ใหญ่หลายๆท่านในสมัยนั้น กล่าวกันว่าประมาณสี่พันองค์
ส่วนในข้อถกเถียงกันที่ว่าสร้างพร้อมกันกับพระสมเด็จบางขุนพรหม ใน ปี พ.ศ.๒๔๑๑ หรือไม่ก็ต้องขอเรียนว่าสร้างพร้อมกัน และบรรจุกรุพร้อมกันด้วยเหตุผลก็คือการสร้างพระเจดีย์ที่บรรจุพระสมเด็จฯ นั้น ประกอบด้วยพระเจดีย์ใหญ่หนึ่งองค์รายล้อมด้วยพระเจดีย์เล็กทั้งสี่ทิศจำนวนแปดองค์ (ทิศละสององค์) จึงพบว่าไม่ว่าจะเป็นเนื้อมวลสาร ความเก่าตามกาลแห่งธรรมชาติ และที่สำคัญก็คือคราบกรุมีความคล้าย และ/หรือ มีความเหมือนกันแทบจะทุกประการ อันเนื่องด้วยองค์ประกอบจากสภาพทางธรรมชาติที่แวดล้อมในลักษณะเดียวกัน เช่น ความร้อน ความเย็น ความชื้น และที่สำคัญสภาวะน้ำท่วมใหญ่ ในกรุงเทพฯ ปี พ.ศ. 2422 พ.ศ. 2460 และ พ.ศ. 2485 เป็นต้น
จำนวนการสร้างพระสมเด็จทั้งกรุพระเจดีย์ใหญ่ และกรุพระเจดีย์เล็ก ทั้งสิ้น ๘๔,๐๐๐ องค์ เท่ากับจำนวนพระธรรมขันธ์

คราบกรุของพระสมเด็จบางขุนพรหม (กรุพระเจดีย์ใหญ่ และกรุพระเจดีย์เล็ก)

๑. คราบไข ลักษณะเป็นฝ้าบางๆ (เหมือนน้ำต้มไขมันของวัวเมื่อเย็นลงจะแลเห็นคราบไขลอยอยู่เป็นผาเล็กบ้างใหญ่บ้าง) เคลือบอยู่บนองค์พระซึ่งส่วนใหญ่จะอยู่ตามบริเวณซอกขององค์พระ สีขาวนวลแกมเหลืองอ่อนๆ คราบนี้จะติดอยู่กับองค์พระและจะค่อยจางลงเมื่อพระถูกใช้ในระยะเวลาพอสมควร (เกิดจากความร้อนชื้นทำปฏิกิริยากับเนื้อมวลสาร พระสมเด็จในลักษณะนี้จะอยู่ตอนบนที่เรียกกันว่ากรุเก่า)

?

๒. คราบน้ำปูน ลักษณะเป็นฟองละเอียดจนมองเห็นเป็นฝ้าขาวปกคลุมทั่วองค์พระมีความหนาบางไม่เท่ากัน สีขาวอมน้ำตาลอ่อน เกาะติดกับองค์พระแน่น (เกิดจากน้ำท่วมองค์พระเป็นเวลานานเมื่อน้ำลดลงคราบปูนที่ลอยอยู่บนผิวจะแห้งติดองค์พระสมเด็จ ลักษณะการเกิดเช่นนี้จะเป็นไปได้ในสองประการก็คือคราบจากน้ำปูนภายในพระเจดีย์ (เพราะพระเจดีย์ที่บรรจุนั้นสร้างใหม่) และปฏิกิริยาที่เกิดจากเนื้อมวลสารในองค์พระสมเด็จกับสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติพระชุดนี้จะอยู่ตอนกลางที่เรียกกันว่ากรเก่า)??????

๓. คราบฟองเต้าหู้ ลักษณะเป็นวงเล็กบ้างใหญ่บ้าง ฟูบางเหมือนฟองของน้ำเต้าหู้ ในฟองเมื่อแตกจะสังเกตเห็นเม็ดเล็กๆ สีขาวขุ่นแข็งฝังแน่นในเนื้อพระ (เกิดจากความชื้นแฉะ และถูกน้ำท่วมและลดลงทีละน้อย ถูกความร้อนที่สูงเป็นเวลานาน เป็นเช่นนี้สลับกันไปตามสภาพแวดล้อมของธรรมชาติในขณะนั้นจนเนื้อมวลสารในส่วนที่เป็นปูนเปลือกหอย และปูนขาวทำปฏิกิริยากับน้ำมันทัง (ทังอิ๊ว) พระสมเด็จในลักษณะนี้จะอยู่ตอนตอนกลางค่อนมาทางด้านล่างที่เรียกกันว่ากรุเก่า)

๔. คราบกระเบน ลักษณะเป็นเม็ดเล็กๆคล้ายหนังกระเบน สีเทาแกมม่วงอ่อนๆ สีน้ำตาลอ่อน และเข้ม อันเกิดจากเม็ดทรายเกาะอยู่ทั่วองค์พระ แข็งมากไม่สามารถชำระล้างให้ออกได้ (เกิดจากพระที่ล่วงลงสู่พื้นปะปนกับดินและทรายถูกน้ำท่วมขังเป็นเวลานานพระสมเด็จในลักษณะนี้จะพบได้ไม่มากนักและจะอยู่ตอนล่างเรียกกันว่าพระกรุใหม่)

๕. คราบน้ำผึ้ง ลักษณะเกิดจากปฏิกิริยาของพระที่ผ่านการใช้อย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลาพอสมควรเกิดขึ้นได้ทั้งพระสมเด็จที่ไม่บรรจุกรุ และบรรจุกรุ (พระที่บรรจุกรุจะเกิดขึ้นได้ยากกว่า ต้องใช้เวลามากกว่า ความหนึกนุ่มและสีจะด้อยกว่า) สีขององค์พระจะนวลคล้ายสีของน้ำผึ้งแต่แข็งแกร่ง มีน้ำหนัก และหนึกนุ่ม (เกิดจากเนื้อมวลสารที่สำคัญทำปฏิกิริยากับน้ำมันทัง โดยมีระยะเวลาตามธรรมชาติเป็นองค์ประกอบที่สำคัญ คราบน้ำผึ้งถือเป็นลักษณะเด่นที่สำคัญและพบมากในสกุลพระสมเด็จ)




สิ่งที่ผมได้เขียนนี้ผมได้ศึกษาและพยายามสืบค้นอย่างรอบด้านน่าจะถือเป็นองค์ความรู้หนึ่งในอีกหลากหลายองค์ความรู้ ขอให้ทุกท่านได้ช่วยกันศึกษาเพื่อเป็นแนวทางในการต่อยอดพัฒนาองค์ความรู้ในเรื่องนี้ต่อไป ต้องขอขอบคุณมา ณ โอกาสนี้ครับ